Narzędzia użytkownika

Narzędzia witryny


podkarpacie

KPN na terenie Podkarpacia w latach walki o Niepodległą Polskę 1979-1990 ze szczególnym uwzględnieniem Okręgu Przemyskiego

Przemyślanin Stanisław Kusiński, wychowawca Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Laskach pod Warszawą, zetknął się tam z działalnością dysydencką. Pracował dla opozycji jako drukarz i wydawca. Po powstaniu Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela Leszek Moczulski zaproponował Stanisławowi Kusińskiemu utworzenie punktu konsultacyjno-informacyjnego w Przemyślu. Wspomniany punkt powstał w sierpniu 1977 r. Początkowo Kusiński działał samotnie. Dopiero w połowie 1978 r. wokół niego zawiązała się grupa opozycjonistów, uczestników Ruchu, do której weszli: Stanisław Sudoł, Stanisław Frydlewicz, Wit Siwiec i Jan Ekiert. W okresie rozłamu w ROPCiO przemyska grupa poparła frakcję Moczulskiego w opozycji do frakcji braci Andrzeja i Benedykta Czumów. Z powodu sporu wewnątrz ROPCiO pod koniec 1978 r. przemyska grupa zaczęła współpracować z Komitetem Samoobrony Społecznej KOR. Bliższy kontakt z Moczulskim utrzymywał nadal tylko Jan Ekiert.

1 września 1979 r. w Warszawie przed grobem nieznanego żołnierza Nina Milewska ogłosiła powstanie Konfederacji Polski Niepodległej (KPN).KPN była pierwszą jawną niekomunistyczną partią polityczną w krajach bloku sowieckiego. Celem jej działania była obudowa niepodległego Państwa Polskiego. Przewodniczący L.Moczulski pod koniec 1979 r. powierzył Janowi Ekiertowi utworzenie Okręgu Rzeszowsko Przemyskiego KPN. Dla kierownictwa nowopowstałej partii ważna była zauważalna jej obecności w Przemyślu ze względu na osobę bp. Ignacego Tokarczuka, zasłużonego w walce o prawa obywatelskie. Audiencja u biskupa stanowiła formę nobilitacji w kręgach opozycyjnych. Ekiert został pierwszym szefem Okręgu Rzeszowsko-Przemyskiego. Nowo utworzony okręg wszedł w skład Obszaru II Krakowskiego.

Ekiert wokół swojej osoby próbował zbudować grupę ludzi, która mogłaby podjąć działalność dysydencką w ramach KPN. Początkowo zajmował się on głównie kolportowaniem literatury opozycyjnej przewożonej z Krakowa i Warszawy. Ludzie, z którymi kontaktował się nie wiedzieli nic o sobie wzajemnie. Konspiracyjny model działania został przyjęty ze względu na inwigilację przez SB i groźbę zastraszenia sympatyków.

W efekcie Służba Bezpieczeństwa dowiedziała się o istnieniu Konfederacji w Przemyślu dopiero w maju 1980 r. W latach 1980-1981 KPN w Przemyślu była rozpracowywana przez SB w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania pod kryptonimem “Olimp”, którą prowadził znany ze szczerego zaangażowania w zwalczanie działalności opozycyjnej kpt. Józef Kononiuk. Z czasem tajnemu współpracownikowi (TW) bezpieki ps. “Paweł”, Adamowi Szybiakowi, udało się pozyskać częściowe zaufanie Ekierta. Między innymi brał on udział w spotkaniach z Marią Moczulską, Romualdem Szeremietiewem i Krzysztofem Gąsiorowskim. Ponadto Szybiak przywoził z Krakowa do Przemyśla literaturę KPN, to pozwoliło bezpiece kontrolować tzw. kanał przerzutowy. Umieszczenie TW “Pawła” w Konfederacji doprowadziło do przejmowania przez SB znacznej części literatury przywożonej do Przemyśla, ponadto zapewniło dopływ informacji na temat działalności opozycyjnej.

Przemyscy dysydenci wywodzący się z dawnego ROPCiO pomimo późniejszych podziałów politycznych na sympatyków KOR i Konfederacji podejmowali w latach 1979-1980 wspólne akcje. Miejscowa SB nazywała ich “przemyską nieformalną grupą antysocjalistyczną”.

Wiosną 1980 r. Jan Ekiert planował zorganizowanie akcji w Przemyślu przypominającej o przypadającej wówczas 40. rocznicy mordu katyńskiego. W mieście zamierzano rozkolportować ulotki i malować napisy na murach. Kolportaż ulotek nie doszedł do skutku, gdyż nie udało się ich otrzymać od centrali KPN i KSS KOR. Akcje malowania napisów na murach uniemożliwili agenci SB. Jan Ekiert napisał własny artykuł na temat zbrodni w Katyniu chciał go powielić na terenie Przemyśla lub w Warszawie, lecz z powodu szczupłości środków materialnych oraz działalności SB wspomniany pomysł nie został niestety zrealizowany.

W sierpniu 1980 r. w Polsce wybuchły strajki o niespotykanej dotychczas sile. Robotnicy wspierani przez dysydentów wysunęli postulaty socjalne i polityczne. Ekiert chciał doprowadzić do strajków w suchym porcie w Medyce. Przez to nastąpiłby paraliż transportu towarów z terenu ZSRR. Strajk na stacji przeładunkowej w Medyce zablokowałby produkcję w wielu zakładach Polski południowej. Ekiert zaplanował wspólnie ze Zbigniewem Szybiakiem akcję informacyjną w celu doprowadzenia do strajku. Nad ranem 29 sierpnia zamierzano na pociągach jadących do Medyki malować napisy i rozrzucić w nich ulotki, podpisane przez KPN. Niestety, Zbigniew Szybiak był zwerbowany przez SB, jako tajny współpracownik ps. “Lew” i zawczasu powiadomił przemyską bezpiekę o planowanej akcji. Oficerowie SB zamierzali pochwycić Ekierta na tzw. gorącym uczynku. Konfederaci rozrzucili część ulotek i namalowali jeden napis na pociągu jadącym w stronę Medyki. Po pojawieniu milicjantów Ekiert zdołał uciec. Pomimo tego, że został on następnie zatrzymany, SB nie miała dowodów które można byłoby wykorzystać przed sądem w celu jego skazania. We wrześniu przemyska KPN planowała z pomocą Obszaru Krakowskiego uruchomić własną poligrafię. Przeprowadzono także akcję informacyjną o rocznicy wkroczenia Armii Sowieckiej do Polski 17 września 1939 r.

W październiku 1980 r. Jan Ekiert z powodów osobistych wyjechał do Warszawy. Posiadaną przez siebie literaturę oraz prowadzenie dalszej działalności w ramach Konfederacji przekazał wspominanemu wcześniej Zbigniewowi Szybiakowi. Przeniesienie się Ekierta do Warszawy i działania operacyjne SB doprowadziły do zaprzestania działalności Konfederacji w Przemyślu.

Uwięzienie przywódców KPN doprowadziło do wzrosty popularności tej partii w kraju. 25 maja 1981 r. Studencki Komitet Obrony Więzionych za Przekonania zorganizował w Rzeszowie wielką manifestację w obronie aresztowanych konfederatów. Rzeszowski MKZ rozpoczął druk książki L. Moczulskiego “Rewolucja bez rewolucji”. W tych warunkach maju 1981 r. przemyska SB doszła do wniosku, że Konfederacja w mieście się odrodzi jako niekontrolowany ruch opozycyjny. Wobec tego postanowiono przedsięwziąć działania wyprzedzające i przechwycić kierownictwo nad lokalnymi strukturami KPN. Wykorzystano do tego Adama Szybiaka TW “Paweł”, któremu polecono odnowienie kontaktów z Marią Moczulską. W tym czasie Leszek Moczulski przebywał w więzieniu. Od lata 1981 r. TW “Paweł” rozpoczął próby tworzenia KPN kontrolowanej przez SB na terenie obecnego Podkarpacia.

Lato i jesień 1981 r. to okres jawnej działalności NSZZ Solidarności. W tym czasie do Konfederacji zgłaszali się nowi członkowie. Wśród nich byli bracia Janusz i Mariusz Kurowscy -pracownicy Zarządu Regionalnego NSZZ Solidarność w Przemyślu. 1 wrześniu 1981 r. z autentycznych pobudek patriotycznych akces do Konfederacji zgłosił Czesław Buksiński, major Ludowego Wojska Polskiego. Wyrażenie chęci wstąpienia do Konfederacji wysokiego stopniem oficera wywołało w funkcjonariuszach SB niedowierzanie. Informacja została sprawdzona. Przystąpienie Buksińskiego do KPN zapewne uświadomiło esbekom, że w wojsku znajdują się oficerowie, którzy nie identyfikują się z państwem komunistycznym, a w razie konfrontacji ze społeczeństwem nie będzie można liczyć na część korpusu oficerskiego.

Jerzy Popowski sekretarz jarosławskiego MKZ w połowie 1981 r. utworzył ośrodek KPN w Jarosławiu, podporządkowany Okręgowi Przemyskiemu. Ponadto powstały grupy KPN w Strzyżowie i Leżajsku, ich działalność wymaga dalszych badań. Wg dokumentów SB pod koniec 1981 r. w Przemyślu było 16 członków Konfederacji, a w Jarosławiu pięciu. Nie znamy liczby członków KPN w Strzyżowie i Leżajsku. Ilość sympatyków KPN w regionie jest trudna do oszacowania.

Nieznana jest funkcja Adama Szybiaka w strukturach Konfederacji. Występował on w imieniu Kierownictwa Akcji Bieżącej KPN Okręgu Przemyskiego, oficjalne dokumenty podpisywał swoim imieniem nazwiskiem. Członkom wydawał legitymacje i zbierał od nich składki. Okręg Przemyski drukował gazetę pt. “Niepodległość”. Do stanu wojennego wyszły dwa numery.

W okresie stanu wojennego nastąpiło zawieszenie działalności KPN w regionie. Stało się tak za sprawą działalności agentury SB. Ponadto działacze utracili łączność z centralą w Warszawie. Zawieszenie działalności spowodowało uniknięcie przez członków KPN represji ze strony komunistycznego aparatu władzy.

Jan Ekiert mimo, że przez rok nie brał udziału w czynnej działalności konfederackiej po ogłoszeniu stanu wojennego został internowany. W jego przypadku pozbawienie wolności odniosło wręcz odwrotny skutek od zamierzonego przez SB. W ośrodku odosobnienia Ekiert powrócił do działalności opozycyjnej, przy czym określał się on jako “niezależny” (bez kontaktu z centralą) członek KPN. W 1982 r. Ewa Ekiert, żona Jana została aresztowana i skazana za posiadanie ulotek. W procesie przeciw niej świadkiem oskarżenia był Adam Szybiak. Udział TW “Pawła” w sprawie sądowej doprowadził do jego dekonspiracji, jako tajnego współpracownika SB. Od tej pory dalsza działalność TW w KPN w Przemyślu była zdaniem oficerów prowadzących niemożliwa. Mimo tego w 1983 r. SB próbowała ponownie zbudować w oparciu o Adama Szybiaka pozorowaną grupę KPN w Przemyślu. Wspomniana kombinacja operacyjna nie odniosła skutku.

Po opuszczeniu internowania Jan Ekiert wszedł do Regionalnej Komisji Wykonawczej podziemnej Solidarności w Przemyślu i występował tam jako przedstawiciel niezależnego KPN. Wielokrotnie brał udział w manifestacjach opozycyjnych w Przemyślu, w czasie których przemawiał. Był zatrzymywany przez SB i karany wysokimi grzywnami przez Kolegium ds. Wykroczeń.

Na teren Polski południowo-wschodniej w połowie lat 80. XX w. literatura KPN trafiała z dwóch ośrodków krakowskiego i lubelskiego, za pośrednictwem studentów z regionu. Zaczęły się tworzyć ponownie nieformalne grupy KPN. Pierwsza powstała ok. 1985 r. w Jarosławiu wokół Andrzeja Mazurkiewicza, studenta prawa KUL w Lublinie. Wspomniana grupa zajmowała się kolportażem literatury głównie na terenie Jarosławia. Andrzej Mazurkiewicz, pod ps. Tadeusz Korab, nawiązał współpracę z RKW w Rzeszowie i Solidarnością Walczącą Kornela Morawieckiego. Grupa Mazurkiewicza liczyła początkowo kilka osób później rozrosła się do 30. W 1988 r. występowała już jako Okręg Rzeszowsko-Przemyski wchodzący w skład Obszaru IV z siedzibą w Lublinie.

Druga grupa powstała wokół Andrzeja Zapałowskiego w Przeworsku i Przemyślu. Zapałowski, wówczas student historii WSP w Krakowie, na uczelni zetknął się z działaczami KPN. Początkowo jego grupa miała nieformalny charakter i zajmowała się kolportażem literatury w Przeworsku i Przemyślu. W 1988 r. nastąpiło połączenie wspomnianych ośrodków. Przystąpiono do utworzenia Obszaru Rzeszowsko-Przemyskiego. Szefem został Andrzej Mazurkiewicz, który zorganizował ośrodek w Jarosławiu. Jego zastępcą był Zapałowski. 16 sierpnia tegoż roku konfederaci wyszli z ciekawą inicjatywą powołania Lokalnego Parlamentu Ugrupowań Niezależnych Ziemi Rzeszowskiej. W jego skład wchodziły: miejscowa KPN, Rzeszowski Oddział Solidarności Walczącej, Rzeszowski Komitet Oporu Rolników i NSZZ Solidarność Ziemi Jarosławskiej. Działania SB jesienią 1988 r. doprowadziły do sparaliżowania działalności Parlamentu.

11 marca 1989 r. nastąpiła reorganizacja i uporządkowanie jawnej struktury terenowej KPN. W skali kraju zmniejszono liczbę obszarów z 12 do 6. Zlikwidowano Obszar Rzeszowsko-Przemyski, przywrócono Okręg Rzeszowsko-Przemyski podległy Obszarowi IV Lubelskiemu. Ujawnienie KPN w regonie nastąpiło wiosną 1989 r. Członkowie partii na terenie obecnego Podkarpacia porozumieli się z NSZZ “S” i weszli w skład Komitetów Obywatelskich Solidarność występując jako reprezentanci KPN. W wyborach parlamentarnych 1989 r. w regionie Konfederacja nie wystawiła własnych kandydatów, poparła listę Komitetu Obywatelskiego.

Po wyborach nastąpiło ożywienie działalności KPN w Polsce południowo-wschodniej. W czerwcu 1989 r. powstała grupa KPN w Krośnie, która podlegała pod Obszar Krakowski jej liderem był uczeń Tomasz Niepokój. W sierpniu powstały struktury KPN w Rzeszowie, które utworzyli Dariusz Baran -student KUL w Lublinie, związany z Mazurkiewiczem i lekarz Krzysztof Woźniak. Od II połowy 1989 r. bardzo aktywnie działała grupa Ryszarda Skóry w Mielcu, powiązana ze strukturami KPN w Krakowie. Wspomniana grupa używała nazwy KPN Rejonu Mieleckiego. W listopadzie tegoż roku powstał Rejonowy Oddział KPN w Tarnobrzegu, szefem był kolejarz Tadeusz Mika. W 1989 r. nastąpiło otwarcie pierwszych biur KPN w Jarosławiu, Przemyślu i Tarnobrzegu następnie utworzono biura w innych miastach regionu. Po ujawnieniu się struktur KPN do pracy w strukturach konfederacji powrócili działacze z lat wcześniejszych m.in. płk. Czesław Buksiński.

W latach 1988-1990 Obszar następnie/ /Okręg Rzeszowsko-Przemyski wydawał własny organ /Pobudka/. Redagowali ją Andrzej Mazurkiewicz, Zbigniew Piskorz i Andrzej Zapałowski. Wychodziła w zależności od możliwości finansowo-technicznych raz na kwartał lub raz na pół roku. /Ukazało się co najmniej 17 numerów. / Nakład wynosił 2 - 3 tys. egzemplarzy. Powielana była na ramce sitodrukiem. Niekiedy część nakładu kserowano. /Pobudka/ drukowana była w Lublinie, Jarosławiu a niektóre numery w Przeworsku w domu Andrzeja Zapałowskiego. Rejon KPN Mielec pod koniec 1989 r. wydawał własne pismo “Przegląd”.

W styczniu 1990 r. partia komunistyczna tzw. PZPR przygotowała się do transformacji. Partię chciano przemalować na socjaldemokratyczną, zatrzymując zagrabiony majątek. W styczniu Konfederacja podjęła ogólnopolską akcję zajmowania i pikietowania siedzib PZPR. 23 stycznia 1990 r. akcję przeprowadzono w Mielcu, gdzie wspólnie z Federacją Młodzieży Walczącej pikietowano budynek Komitetu Miejskiego. Protest zakończył się podpisaniem porozumienia na mocy, którego o dalszym losie budynku miało zadecydować lokalne referendum. 26 stycznia w Rzeszowie podjęto nieudaną próbę zajęcia budynku Komitetu Wojewódzkiego PZPR wspólnie z NZS, Ruchem Wolność i Pokój i Federacją Anarchistyczną. Akcja nie powiodła się. Prawdopodobnie spodziewano się próby zajęcia gmachu KW, tylko grupce młodzieży udało się wedrzeć po drabinach na balkon budynku. Po interwencji MO protest został zakończony. Sukcesem zakończyła się akcja KPN odebrania siedziby PZPR w Kolbuszowej, budynek przekazano gminie oraz organizacjom opozycyjnym. W Przemyślu grupa członków KPN i Federacji Młodzieży Walczącej na czele z Andrzejem Zapałowskim i Andrzejem Kowalczykiem zajęła budynek KW. Doszło do okupacji gmachu. Andrzej Zapałowski zerwał czerwoną flagę z dachu. Okupacja zakończyła się porozumieniem na mocy którego budynek przeznaczono na cele publiczne, umieszczono w nim szkołę języków obcych.

Po wyborach czerwcowych 1989 r. KPN jako tzw. niekonstruktywna opozycja była nadal inwigilowana przez SB. Wydział III w Rzeszowie założył sprawę operacyjnego rozpracowania o kryptonimie “Konfederaci”. Z notatki z akt tej sprawy wynika, że 25 stycznia 1990 r. zniszczono 13 kart dokumentów rzekomo nie przedstawiających wartości operacyjnej ani historycznej. SOR “Konfederaci” zakończono dopiero 25 maja 1990 r. z powodu likwidacji Służby Bezpieczeństwa.

Od połowy 1990 r. Konfederacja rozpoczęła względnie normalną działalność polityczną jako jawna partia opozycyjna, pomimo stałej inwigilacji i niszczenia przez WSI oraz UOP (b. SB) opisanych w aferze płk. Lesiaka oraz w raporcie z likwidacji Wojskowych Służb Informacyjnych. Z sukcesów Konfederacji trzeba wymienić: Odbudowę pomnika Lisa-Kuli oraz wystawienia Krzyża ofiar Komunizmu w Rzeszowie. Wszczęto śledztwo oraz powstał film o Zbigniewie Tokarczyku zamordowanym w stanie wojennym działaczu KPN ze Stalowej Woli Odbudowano Związek Strzelecki – silny w Rzeszowie (M. Strączek) i Przemyślu (Cz. Buksiński i R.Karpiński,). KPN otrzymała szerokie i długomrwałe poparcie społeczne, np. wyborach 1991 r. w Okręgu wyborczym Przemyśl KPN wprowadziła do sejmu I kadencji odrodzonej Rzeczpospolitej posła Andrzeja Mazurkiewicza (rzecznika prasowego Konfederacji) a do senatu II kadencji Stanisława Kostkę. Zygmunta Łenyka (szefa obszaru Krakowskiego) wybrano do sejmu I kadencji w Okręgu wyborczym Rzeszów, Na posłów na Sejm RP II kadencji – Andrzeja Kazimierczaka – szefa Obszaru, Andrzeja Zapałowskiego (szefa reprezentacji parlamentarnej KPN) wybranego w kolejnej kadencji także do europarlamnetu (z listy LPR), Ryszarda Kędrę (Krosno) przez dwie kadencje, posła Piotra Babinetza (Krosno z listy PiS). KPN współrządził także Radą Miasta Rzeszowa I kadencji (Dariusz Baran, Krzysztof Wożniak) W wyborach samorządowych 1995 r w zawiązanej z ROP koalicji Ojczyzna uzyskała około 200 mandatów radnych, współrządząc m.in. powiatem Kolbuszowa (Stefan Orzech). Konfederacja pozostaje ważnym elementem życia politycznego regionu uczestnicząc w bieżących wydarzeniach.

ZBIGNIEW TOKARCZYK zamordowany działacz KPN i NSZZ „Solidarność” w Stalowej Woli.

Urodzony w 1953 roku w Kraśniku. Były pracownik Elektrowni Stalowa Wola. Działacz Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” Regionu Ziemia Sandomierska i KPN w Stalowej Woli. 13 grudnia 1981 roku internowany w Załężu, zwolniony 29 kwietnia 1982 roku. Po powrocie z więzienia włączył się w pracę podziemną na terenie Elektrowni i miasta. Za swą postawę i działalność był szykanowany przez Służbę Bezpieczeństwa.

W nocy z 23 na 24 lutego 1984 roku w niewyjaśnionych okolicznościach został zamordowany przez „nieznanych sprawców”… Ciało zostało znalezione pod jego własnym domem na OZEC-ie w Stalowej Woli. Sekcja wykazała urazy wątroby i płuc oraz ślady ciosów. Śledztwo w PRL zostało umorzone, nie udało się ustalić morderców. Wydarzenie jego tragicznej śmierci upamiętnia pamiątkowa tablica na OZEC-ie. Z okazji rocznicy śmierci Zbigniewa Tokarczyka od wielu lat organizowane są przez KPN i NSZZ “S” spotkania i odprawiana Msza Św. Opracowano na podstawie: referatu Artura Brożyniaka wygłoszonego w ramach uroczystych obchodów 30. rocznicy powstania Konfederacji Polski Niepodległej, Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej w Przemyślu, 12 wrzesień 2009r. / IPN OBEP Rzeszów/ oraz relacji działaczy KPN okręgów Rzeszów, Tarnobrzeg, Przemyśl, Krosno.

Do poprzedniej strony: Historia regionów

Do strony głównej: Start

podkarpacie.txt · ostatnio zmienione: 2011/11/16 00:00 (edycja zewnętrzna)